X
تبلیغات
کم کم درخت می شوم - انواع استعاره

 استعاره


   استعاره، در لغت به معنای "عاریه خواستن لغتی به جای لغت دیگر است."[1] و در اصطلاح ادبیات فارسی بکار بردن واژه­ای است به جای واژه دیگر با علاقه شباهت، با وجود قرینه. استعاره در واقع تشبیهی موجز و فشرده است؛ که تنها "مشبه به" آن باقی مانده باشد. علاوه بر آن شاعر در تشبیه، ادعای همانندی دو پدیده را دارد؛ اما در استعاره ادعای یکسانی آن دو را. این دو ویژگی، استعاره را هنری­تر و خیال­انگیزتر از تشبیه می­کند. همچنین استعاره نوعی مجاز است؛ با این تفاوت که اگر علاقه(ارتباط بین معنای حقیقی و مجازی) از نوع مشابهت باشد، استعاره است و اگر علاقه، مشابهت نباشد، مَجاز است.[2]ا

   گفتیم استعاره نیاز به قرینه(علامت و نشانه­ای که ذهن را از معنای ظاهری به معنای مورد نظر رهنمون کند.) دارد تا معلوم شود، معنای اولیه و ظاهری کلمه، مورد نظر نیست؛ مثلا اگر کسی بگوید: "شیری را دیدم" و منظورش فرد شجاع باشد، شنونده منظور او را در نخواهد یافت زیرا در جمله قرینه­ای که شنونده را متوجه معنای مورد نظر شاعر کند وجود ندارد. اما اگر بگوید شیری را در "میدان کارزار" دیدم شنونده متوجه معنای باطنی او می­شود. یعنی "میدان کارزار" به عنوان قرینه، ذهن را متوجه معنای مورد نظر شاعر می­کند.[3]

 

ارکان استعاره

1ـ مستعارمنه(مشبه به): معنای اولیه و ظاهری.

2ـ مستعارله(مشبه): معنای باطنی و مورد نظر شاعر.

3ـ جامع(وجه شبه): ارتباط میان واژه اولیه و واژه مورد نظر.

4ـ مستعار: لفظی که در آن استعاره شده است.

مثلاً در این بیت:

                                     ای که بر مه کشی از عنبر سارا      

                                                   چوگان مضطرب حال مگردان! من سرگردان را

 

  در این بیت، مه "مستعارمنه" است. روی یار که به ماه تشبیه شده "مستعارله" است. "جامع" زیبایی و درخشندگی است؛ که باعث تشبیه روی دلدار به ماه شده است و لفظ "مه" مستعار است.[4]

 

انواع استعاره از لحاظ وجود مشبه­به

1.    استعاره مصرحه:

  استعاره مصرّحه(تحقیقیه): اگر از کل تشبیه فقط "مشبه­به" بماند استعاره را مصرحه یا آشکار می­گویند؛ که خود بر چندین قسم است: (استعاره مصرحه مجرده، استعاره مصرحه مطلقه، استعاره مصرحه مرشحه، استعاره اصلیه و تبعیه، استعاره نزدیک و استعاره دور، وفاقیه و عنادیّه  از انواع دیگر استعار ه مصرحه میباشد).

      ا. استعاره مصرحه مجرده: مشبه­به + صفات یا اجزاء مشبه(یعنی در کلام مشبه­به با ملائمات مشبه همراه است).

     ب. استعاره مصرحه مطلقه: مشبه­به+ صفات یا اجزاء مشبه و مشبه­به(یعنی مشبه­به را ذکر کنیم و با ان هم از ملائمات مشبه­به و هم از ملائمات مشبه چیزی بیاوریم).

    ج. استعاره مصرحه مرشحه: مشبه­به + صفات یا اجزاء همان مشبه­به(یعنی مشبه­به را همراه با یکی از ملائمات خود ان مشبه­به ذکر

                                             از لعل تو گریابم انگشتری زنهار

           صد ملک سلیمانم در زیر نگین باشد (حافظ) 

  لعل، استعاره آشکار از لب سرخ یار است، زیرا حافظ به قرینه از آن زنهار خواسته.

د‌.     استعاره اصلیه و تبعیه:

  اصلیه: هر گاه اسم یا گروه اسمی، استعاره واقع شوند، استعاره را اصلیه میگویند:

                                             ای گل خوش نسیم من بلبل خویش را مسوز  

                                                               کز سر صدق می­کند شب همه شب دعای تو

 

"گل خوش نسیم" استعاره از معشوق و بلبل استعاره از عاشق است.

 

  استعاره تبعیه: اگر صفت و فعل استعاره شوند، استعاره را تبعیه گویند.

                                                 تا بماند جانت خندان تا ابد

     همچو جان پاک احمد بااحد (مولوی)      

  در این بیت "خندان" که صفت است، استعاره از شادابی و با طراوت بودن است.

 

ه‌.     استعاره آشنا و شگفت

  استعاره نزدیک و آشنا: در این استعاره به راحتی می توان به جامع(وجه شبه) پی­برد.

                                          آه از آن نرگس جادو که چه بازی انگیخت  

                                                           آه از آن مست که بر مردم هشیار چه کرد

دراین بیت، نرگس استعاره­ای آشکار از چشم است.

 

  استعاره دور و شگفت: استعاره­ای است که جامع دیریاب باشد:

                                        دل به می دربند تا مردانه وار                 

                                                        گردن سالوس و تقوا بشکنیم (حافظ)  

  شاعر در عالم خیال سالوس و تقوا را به صورت انسان یا حیوان مجسم کرده است.

 

و‌.     استعاره وفاقیه و عنادیه

  استعاره وفاقیه: استعاره­ای که گرد آوردن و جمع بین مشبه و مشبه­به در آن ممکن باشد:

                     "مرده را اگر بیاموزی و راه بنمایی زنده خواهد شد".

  استعاره عنادیه: عکس وفاقیه است، یعنی آوردن مشبه و مشبه­به بصورت یکجا ممکن نباشد:

                                         تا شدم حلقه به گوش در میخانه عشق 

                                                          هر دم آید غمی از نو به مبارکبادم

در این بیت، استعاره عنادیه روی داده است؛ زیرا تبریک به مناسبت آمدن غم، که هر دو در یکجا نمی­گنجد.[6]

  

2.    استعاره مکنیّه(تخییلیّه)  

  هر گاه از ارکان تشبیه، فقط مشبه با یکی از لوازم مشبه­به بیاید؛ استعاره مکنیّه است. که اگر "مشبه­به" حذف شده، جاندار یا انسان باشد، استعاره مکنیه، "تشخیص" یا "شخصیت بخشی" است و اگر "مشبه­به" حذف شده، جاندار نباشد استعاره، فقط مکنیّه است:

                            تو را از کنگره عرش می­زنند صفیر        

                                                ندانمت که در این دامگه چه افتاده است(حافظ)

  مشبه­به "قصر" است که غیر جاندار و از لوازم کنگره عرش می­باشد.

-استعاره مکنیه (تشخیص):

                              به چشم عقل در این راهگذار پر آشوب   

                                             نگر که کار جهان بی­ثبات و بی­محل است(حافظ)

  مشبه­به "انسان" است و جاندار؛ و چشم از لوازم و ملائمان انسان می­باشد.[7]



[1] . شمیسا، سیروس؛ معانی و بیان، تهران، فردوس، ج دوم، 71،ص 154

[2] . همایی، جلال الدین؛ معانی بیان، تهران، نشر هما، 74، ص 220

[3] . کزازی، جلال الدین؛ زیبایی شناسی سخن پارسی(1) ، نهران، نشر مرکز، 68،ص 58ـ150

[4] . کزازی؛ همان، ص 158.

 

[5]. شمسیا سیروس؛ همان، صص61-59

 . کزازی؛ همان، ص156 6

[7] . احمد نژاد، کامل؛ معانی و بیان، تهران، زوار، 82، ص 53ـ

 



تاريخ : Sat 5 Jun 2010 | 11:5 AM | نویسنده : یداله صحنه |
.: Weblog Themes By VatanSkin :.